Η οικονομία των 100 ημερών: Πώς η εποχικότητα αλλάζει τα νησιά

Τι σημαίνει πραγματικά να ζει ένα νησί από τη σεζόν

Υπάρχουν οικονομίες που αναπτύσσονται με σχετικά σταθερό ρυθμό καθ' όλη τη διάρκεια του έτους και οικονομίες που καλούνται να παράγουν το μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματός τους μέσα σε λίγους μήνες. Στη δεύτερη κατηγορία ανήκουν πολλά ελληνικά νησιά, όπου η τουριστική περίοδος αποτελεί το διάστημα κατά το οποίο παράγεται ένα σημαντικό ποσοστό του ετήσιου κύκλου εργασιών για χιλιάδες επιχειρήσεις. Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, περισσότερο από το μισό των διεθνών τουριστικών διανυκτερεύσεων στην Ελλάδα πραγματοποιείται μέσα σε ένα τρίμηνο, γεγονός που κατατάσσει τη χώρα ανάμεσα στους πιο εποχικούς τουριστικούς προορισμούς της Ευρώπης.

Η πραγματικότητα αυτή επηρεάζει πολύ περισσότερα από τον τουριστικό κλάδο. Διαμορφώνει την αγορά εργασίας, καθορίζει τον ρυθμό των επενδύσεων, επηρεάζει τη λειτουργία των δημόσιων υπηρεσιών και ασκεί πίεση στην αγορά κατοικίας και στις υποδομές. Με άλλα λόγια, η εποχικότητα δεν αποτελεί απλώς χαρακτηριστικό του τουρισμού· αποτελεί χαρακτηριστικό ολόκληρης της οικονομίας των νησιών.

Η Κεφαλονιά αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της εξέλιξης. Η τουριστική ανάπτυξη των τελευταίων δεκαετιών δημιούργησε νέες επιχειρηματικές ευκαιρίες, ενίσχυσε την απασχόληση και αύξησε το εισόδημα του νησιού. Ταυτόχρονα, όμως, ανέδειξε προκλήσεις που απασχολούν πλέον τους περισσότερους δημοφιλείς προορισμούς: δυσκολία εύρεσης προσωπικού, αυξημένη πίεση στην αγορά κατοικίας, ανάγκη εκσυγχρονισμού των υποδομών και μεγαλύτερη εξάρτηση από μια περιορισμένη τουριστική περίοδο.

Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν ο τουρισμός αποτελεί κινητήριο δύναμη της τοπικής οικονομίας. Αυτό είναι αδιαμφισβήτητο. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι τι συμβαίνει όταν σχεδόν όλες οι οικονομικές αποφάσεις ενός τόπου –από τις προσλήψεις μέχρι τις δημόσιες επενδύσεις– εξαρτώνται από την επιτυχία περίπου εκατό ημερών.

Όταν η χρονιά κρίνεται μέσα σε λίγους μήνες

Σε μια μεταποιητική επιχείρηση ή σε ένα κατάστημα λιανικής, μια περίοδος χαμηλής ζήτησης μπορεί συχνά να αντισταθμιστεί τους επόμενους μήνες. Στον τουρισμό, όμως, ο χρόνος λειτουργεί διαφορετικά. Όταν η μεγαλύτερη συγκέντρωση επισκεπτών περιορίζεται σε ένα μικρό μέρος του έτους, κάθε εβδομάδα αποκτά δυσανάλογη σημασία.

Για ένα ξενοδοχείο, ένα εστιατόριο ή μια επιχείρηση ενοικίασης αυτοκινήτων, οι μήνες από τον Ιούνιο έως τον Σεπτέμβριο δεν είναι απλώς η πιο αποδοτική περίοδος της χρονιάς. Είναι το χρονικό διάστημα από το οποίο θα εξαρτηθεί η δυνατότητα κάλυψης των εξόδων του χειμώνα, η πραγματοποίηση νέων επενδύσεων και πολλές φορές η ίδια η βιωσιμότητα της επιχείρησης.

Αυτό επηρεάζει και τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζεται ολόκληρη η οικονομική δραστηριότητα. Οι επιχειρήσεις χρειάζονται προσωπικό, προμήθειες και κεφάλαια για να ανταποκριθούν σε μια εξαιρετικά έντονη περίοδο ζήτησης, γνωρίζοντας ότι λίγους μήνες αργότερα οι ανάγκες αυτές θα μειωθούν δραστικά. Η εποχικότητα, επομένως, δεν αφορά μόνο τον αριθμό των επισκεπτών αλλά και τον τρόπο με τον οποίο κατανέμονται οι επενδύσεις, το κόστος λειτουργίας και ο επιχειρηματικός κίνδυνος.

Η συγκέντρωση της οικονομικής δραστηριότητας σε τόσο μικρό χρονικό διάστημα αυξάνει αναπόφευκτα την ευπάθεια μιας οικονομίας. Η πανδημία COVID-19 αποτέλεσε το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα, καθώς η απώλεια μιας τουριστικής περιόδου επηρέασε άμεσα χιλιάδες επιχειρήσεις και εργαζομένους. Αντίστοιχα, ακραία καιρικά φαινόμενα, πυρκαγιές ή διαταραχές στις διεθνείς μετακινήσεις μπορούν να έχουν δυσανάλογα μεγάλες επιπτώσεις όταν συμπίπτουν με τους μήνες αιχμής.

Για τον λόγο αυτό, οι διεθνείς οργανισμοί δεν εξετάζουν πλέον μόνο το ύψος των τουριστικών εσόδων αλλά και την ανθεκτικότητα των τοπικών οικονομιών. Μια περιοχή μπορεί να παρουσιάζει διαδοχικά ρεκόρ επισκεπτών και ταυτόχρονα να παραμένει ιδιαίτερα ευάλωτη, εφόσον μεγάλο μέρος της οικονομικής της δραστηριότητας εξαρτάται από ένα πολύ περιορισμένο χρονικό παράθυρο.

Η αγορά εργασίας αλλάζει

Η επίδραση της εποχικότητας γίνεται ιδιαίτερα εμφανής στην αγορά εργασίας. Κάθε άνοιξη, οι τουριστικές επιχειρήσεις ξεκινούν έναν αγώνα δρόμου για την εξεύρεση προσωπικού, ενώ σε πολλές περιπτώσεις οι θέσεις παραμένουν κενές ακόμη και όταν η σεζόν βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη. Το φαινόμενο δεν αφορά μόνο την Ελλάδα. Η Ισπανία, η Ιταλία, η Κροατία και η Πορτογαλία αντιμετωπίζουν αντίστοιχες δυσκολίες, γεγονός που δείχνει ότι πρόκειται για μια ευρύτερη ευρωπαϊκή τάση.

Η εξήγηση δεν περιορίζεται στους μισθούς, όπως συχνά παρουσιάζεται. Ο τουρισμός χαρακτηρίζεται από έντονη εποχικότητα, απαιτητικά ωράρια και σημαντική αβεβαιότητα ως προς τη διάρκεια της απασχόλησης. Πολλοί εργαζόμενοι καλούνται να μετακινηθούν σε έναν προορισμό για τέσσερις ή πέντε μήνες και στη συνέχεια να αναζητήσουν νέα εργασία ή να περιμένουν την επόμενη τουριστική περίοδο. Για αρκετούς, αυτή η συνθήκη δεν προσφέρει τη σταθερότητα που αναζητούν για να σχεδιάσουν τη ζωή τους.

Την ίδια στιγμή, η Ελλάδα αντιμετωπίζει μια ευρύτερη δημογραφική πρόκληση. Η γήρανση του πληθυσμού και η μείωση του αριθμού των νέων εργαζομένων περιορίζουν τη διαθέσιμη δεξαμενή ανθρώπινου δυναμικού. Έτσι, ο τουρισμός δεν ανταγωνίζεται μόνο άλλες τουριστικές επιχειρήσεις αλλά σχεδόν κάθε κλάδο της οικονομίας που αναζητά προσωπικό.

Σε αυτό το περιβάλλον, η στέγαση έχει εξελιχθεί σε έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες προσέλκυσης εργαζομένων. Η δυσκολία εύρεσης κατοικίας σε αρκετά νησιά σημαίνει ότι πολλές επιχειρήσεις δεν αρκεί πλέον να προσφέρουν έναν ανταγωνιστικό μισθό· χρειάζεται να εξασφαλίσουν και αξιοπρεπή διαμονή. Μεγάλες ξενοδοχειακές μονάδες έχουν ήδη επενδύσει σε κατοικίες προσωπικού, ενώ μικρότερες οικογενειακές επιχειρήσεις δυσκολεύονται να ακολουθήσουν, γεγονός που διευρύνει τις ανισότητες μέσα στον ίδιο τον κλάδο.

Η έλλειψη προσωπικού δεν επηρεάζει μόνο τις επιχειρήσεις. Επηρεάζει την ποιότητα των υπηρεσιών, αυξάνει την πίεση στους εργαζομένους που παραμένουν στις θέσεις τους και περιορίζει τη δυνατότητα περαιτέρω ανάπτυξης. Όσο δυσκολότερο γίνεται να στελεχωθούν οι επιχειρήσεις, τόσο δυσκολότερο γίνεται και να ανταποκριθούν στις αυξημένες απαιτήσεις των επισκεπτών.

Η κατοικία: όταν η ανάπτυξη αλλάζει την καθημερινότητα

Λίγες εξελίξεις αποτυπώνουν τόσο ξεκάθαρα τις επιπτώσεις της εποχικής οικονομίας όσο η αγορά κατοικίας. Τα τελευταία χρόνια, η αυξημένη τουριστική ζήτηση, η εξάπλωση των βραχυχρόνιων μισθώσεων και η άνοδος των τιμών των ακινήτων έχουν μεταβάλει σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιείται το οικιστικό απόθεμα σε πολλά ελληνικά νησιά.

Η μεταβολή αυτή δεν είναι από μόνη της αρνητική. Η ανακαίνιση παλαιών κατοικιών, η αξιοποίηση εγκαταλελειμμένων κτιρίων και η αύξηση της αξίας της ακίνητης περιουσίας αποτελούν πραγματικά οικονομικά οφέλη. Ωστόσο, όταν η ζήτηση για τουριστική χρήση αυξάνεται ταχύτερα από τη δημιουργία νέων κατοικιών, η αγορά αρχίζει να δυσκολεύεται να εξυπηρετήσει όσους ζουν και εργάζονται μόνιμα στον τόπο.

Το αποτέλεσμα είναι πλέον ορατό σε αρκετούς νησιωτικούς προορισμούς. Εκπαιδευτικοί που διορίζονται λίγο πριν από την έναρξη της σχολικής χρονιάς δυσκολεύονται να βρουν σπίτι. Γιατροί, νοσηλευτές, αστυνομικοί και άλλοι δημόσιοι λειτουργοί αναζητούν για εβδομάδες διαθέσιμη κατοικία, πολλές φορές με ιδιαίτερα υψηλό κόστος. Αντίστοιχες δυσκολίες αντιμετωπίζουν και οι εποχικοί εργαζόμενοι, οι οποίοι καλούνται να μετακινηθούν για λίγους μήνες χωρίς να γνωρίζουν αν θα μπορέσουν να εξασφαλίσουν αξιοπρεπή διαμονή.

Έτσι, ένα ζήτημα που αρχικά φαίνεται να αφορά μόνο την αγορά ακινήτων εξελίσσεται σε παράγοντα που επηρεάζει την ίδια τη λειτουργία της τοπικής οικονομίας. Μια επιχείρηση που δεν μπορεί να στελεχωθεί λόγω έλλειψης κατοικιών χάνει παραγωγική δυνατότητα. Ένα σχολείο που δυσκολεύεται να καλύψει θέσεις εκπαιδευτικών επηρεάζει την ποιότητα των δημόσιων υπηρεσιών. Η κατοικία μετατρέπεται, επομένως, από κοινωνικό αγαθό και σε αναπτυξιακό ζήτημα.

Σε αρκετές ευρωπαϊκές περιοχές έχουν ήδη ξεκινήσει διαφορετικές προσεγγίσεις για την αντιμετώπιση του προβλήματος: κίνητρα για δημιουργία κατοικιών εργαζομένων, αξιοποίηση δημόσιων κτιρίων, περιορισμοί στις βραχυχρόνιες μισθώσεις σε ορισμένες περιοχές και πολεοδομικές παρεμβάσεις που ενισχύουν τη μόνιμη κατοικία. Καμία από αυτές τις λύσεις δεν αποτελεί πανάκεια. Όλες όμως αναγνωρίζουν ότι η κατοικία έχει πλέον μετατραπεί σε κρίσιμο παράγοντα για τη βιωσιμότητα των τοπικών οικονομιών.

Υποδομές σχεδιασμένες για έναν διαφορετικό πληθυσμό

Οι επιπτώσεις της εποχικότητας δεν περιορίζονται στην ιδιωτική οικονομία. Αφορούν εξίσου τις δημόσιες υποδομές, οι οποίες καλούνται να εξυπηρετήσουν έναν πληθυσμό που μεταβάλλεται εντυπωσιακά μέσα σε λίγους μήνες.

Ένα νησί μπορεί να διαθέτει συγκεκριμένο αριθμό μόνιμων κατοίκων, όμως κατά τη διάρκεια της θερινής περιόδου ο πραγματικός πληθυσμός που χρησιμοποιεί το οδικό δίκτυο, καταναλώνει νερό, παράγει απορρίμματα ή χρειάζεται υπηρεσίες υγείας μπορεί να είναι πολλαπλάσιος. Η διαφορά αυτή δημιουργεί μια ιδιαίτερη συνθήκη σχεδιασμού. Οι υποδομές πρέπει να έχουν επαρκή δυναμικότητα για την περίοδο αιχμής, χωρίς όμως να παραμένουν υπερδιαστασιολογημένες και δαπανηρές κατά τους υπόλοιπους μήνες του έτους.

Η διαχείριση των υδάτινων πόρων αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Στην Ανατολική Μεσόγειο, όπου η κλιματική αλλαγή αναμένεται να εντείνει τα φαινόμενα ξηρασίας, η μέγιστη ζήτηση νερού συμπίπτει με την περίοδο κατά την οποία οι διαθέσιμοι φυσικοί πόροι βρίσκονται υπό τη μεγαλύτερη πίεση. Αντίστοιχες προκλήσεις εμφανίζονται στη διαχείριση απορριμμάτων, στην αποχέτευση, στην ενεργειακή κατανάλωση και στις μεταφορές.

Το ίδιο ισχύει και για τις υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης. Νοσοκομεία, Κέντρα Υγείας, Πυροσβεστικό Σώμα, Λιμενικό και ΕΚΑΒ καλούνται να λειτουργήσουν σε συνθήκες πολύ διαφορετικές από εκείνες που επικρατούν τον χειμώνα. Η αύξηση των μετακινήσεων, των θαλάσσιων δραστηριοτήτων και της κυκλοφορίας δημιουργεί πρόσθετες ανάγκες, οι οποίες δεν αποτυπώνονται πάντοτε στον μόνιμο πληθυσμό μιας περιοχής.

Η εμπειρία των τελευταίων ετών δείχνει ότι η ποιότητα ενός τουριστικού προορισμού δεν καθορίζεται μόνο από το φυσικό του περιβάλλον ή τις υπηρεσίες φιλοξενίας που προσφέρει. Εξαρτάται εξίσου από την αξιοπιστία των βασικών υποδομών και την ικανότητά τους να ανταποκρίνονται αποτελεσματικά ακόμη και στις περιόδους μέγιστης πίεσης.

Ανάπτυξη ή ανθεκτικότητα;

Για πολλά χρόνια, η επιτυχία ενός τουριστικού προορισμού μετριόταν σχεδόν αποκλειστικά με αριθμούς: περισσότερες αφίξεις, περισσότερες διανυκτερεύσεις, μεγαλύτερα έσοδα. Οι δείκτες αυτοί εξακολουθούν να αποτελούν σημαντικά εργαλεία αξιολόγησης, όμως δεν αρκούν πλέον για να περιγράψουν τη συνολική εικόνα μιας τοπικής οικονομίας.

Τα τελευταία χρόνια, όλο και περισσότεροι διεθνείς οργανισμοί, από τον ΟΟΣΑ μέχρι την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, δίνουν έμφαση στην έννοια της ανθεκτικότητας (resilience). Η ανθεκτικότητα δεν αφορά μόνο την ικανότητα μιας οικονομίας να ανακάμπτει μετά από μια κρίση. Περιγράφει την ικανότητά της να προσαρμόζεται στις μεταβολές, να διαχειρίζεται τις πιέσεις και να συνεχίζει να λειτουργεί αποτελεσματικά ακόμη και όταν οι συνθήκες αλλάζουν.

Η πανδημία αποτέλεσε ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Μέσα σε λίγες εβδομάδες, προορισμοί που μέχρι τότε κατέγραφαν διαδοχικά ρεκόρ αφίξεων βρέθηκαν αντιμέτωποι με μια σχεδόν πλήρη παύση της οικονομικής τους δραστηριότητας. Η εμπειρία εκείνης της περιόδου ανέδειξε πόσο ευάλωτες μπορεί να είναι οι οικονομίες που εξαρτώνται υπερβολικά από έναν μόνο κλάδο ή από μια ιδιαίτερα περιορισμένη χρονική περίοδο.

Αντίστοιχες προκλήσεις μπορεί να προκύψουν και από άλλους παράγοντες: ακραία καιρικά φαινόμενα, δασικές πυρκαγιές, γεωπολιτικές εντάσεις, μεταβολές στις αεροπορικές συνδέσεις ή αλλαγές στις ταξιδιωτικές προτιμήσεις των επισκεπτών. Όσο περισσότερο συμπυκνώνεται η οικονομική δραστηριότητα μέσα σε λίγους μήνες, τόσο μεγαλύτερη είναι η επίδραση που μπορεί να έχει ένα απρόβλεπτο γεγονός.

Για τον λόγο αυτό, η συζήτηση μετατοπίζεται σταδιακά από την έννοια της συνεχούς μεγέθυνσης προς εκείνη της ισορροπημένης ανάπτυξης. Δεν πρόκειται για δύο αντικρουόμενες έννοιες. Αντίθετα, η μία προϋποθέτει την άλλη. Η οικονομική ανάπτυξη παραμένει απαραίτητη, όμως χρειάζεται να συνοδεύεται από επαρκείς υποδομές, αποτελεσματική διαχείριση των φυσικών πόρων, πρόσβαση στην κατοικία, σταθερή αγορά εργασίας και διαφοροποίηση της παραγωγικής δραστηριότητας.

Σε αυτή τη συζήτηση αποκτά ιδιαίτερη σημασία και η ενίσχυση τομέων που μπορούν να λειτουργούν πέρα από τους καλοκαιρινούς μήνες. Η αγροδιατροφή, η μεταποίηση τοπικών προϊόντων, οι ψηφιακές υπηρεσίες, η έρευνα, οι δημιουργικές βιομηχανίες και οι υπηρεσίες υψηλής προστιθέμενης αξίας δεν αποτελούν εναλλακτικές του τουρισμού. Αποτελούν συμπληρωματικούς πυλώνες που μπορούν να ενισχύσουν τη σταθερότητα της τοπικής οικονομίας και να μειώσουν την εξάρτηση από μία μόνο πηγή εισοδήματος.

Για την Κεφαλονιά, η συζήτηση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Το νησί διαθέτει ισχυρή τουριστική ταυτότητα, διεθνή αναγνωρισιμότητα, σημαντική πολιτιστική κληρονομιά και προϊόντα με ιδιαίτερη φήμη. Τα στοιχεία αυτά συνιστούν ένα ισχυρό αναπτυξιακό κεφάλαιο. Το ζητούμενο για τα επόμενα χρόνια δεν είναι να αλλάξει αυτή η ταυτότητα, αλλά να αξιοποιηθεί με τρόπο που θα ενισχύει τη συνολική ανθεκτικότητα της τοπικής οικονομίας.

Η πρόκληση της επόμενης δεκαετίας

Οι μεγαλύτερες προκλήσεις των νησιωτικών οικονομιών δεν θα καθοριστούν μόνο από τον αριθμό των επισκεπτών που θα φθάνουν κάθε καλοκαίρι. Θα καθοριστούν από το κατά πόσο οι τοπικές κοινωνίες θα μπορούν να διατηρούν υψηλή ποιότητα ζωής για τους μόνιμους κατοίκους τους, να προσελκύουν εργαζομένους και επιστήμονες, να προστατεύουν το φυσικό τους περιβάλλον και να σχεδιάζουν τις δημόσιες επενδύσεις με ορίζοντα δεκαετιών και όχι μίας μόνο τουριστικής περιόδου.

Αυτό προϋποθέτει διαφορετικό τρόπο σκέψης. Η συζήτηση δεν μπορεί να περιορίζεται κάθε χρόνο στο αν οι αφίξεις θα είναι αυξημένες ή μειωμένες σε σχέση με την προηγούμενη χρονιά. Χρειάζεται να εξετάζεται παράλληλα αν οι δημόσιες υποδομές ανταποκρίνονται στις ανάγκες, αν η αγορά εργασίας λειτουργεί αποτελεσματικά, αν οι νέοι μπορούν να παραμείνουν στον τόπο τους και αν η οικονομική ανάπτυξη διαχέεται σε περισσότερους τομείς της τοπικής παραγωγής.

Σε πολλές περιπτώσεις, οι πιο επιτυχημένοι προορισμοί του μέλλοντος δεν θα είναι απαραίτητα εκείνοι που θα καταγράφουν τα υψηλότερα ρεκόρ επισκεπτών. Θα είναι εκείνοι που θα καταφέρουν να ισορροπήσουν την οικονομική ανάπτυξη με την κοινωνική συνοχή και την προστασία των φυσικών πόρων, διατηρώντας ταυτόχρονα την ελκυστικότητά τους τόσο για όσους τους επισκέπτονται όσο και για όσους ζουν σε αυτούς.

Η τουριστική περίοδος διαρκεί λίγους μήνες. Οι αποφάσεις που λαμβάνονται εξαιτίας της, όμως, επηρεάζουν ολόκληρο τον χρόνο.

Η αγορά εργασίας, η κατοικία, οι δημόσιες υποδομές, οι επενδύσεις και η διαχείριση των φυσικών πόρων οργανώνονται γύρω από μια περίοδο έντονης δραστηριότητας που καθορίζει σε μεγάλο βαθμό την οικονομική πορεία των νησιών. Η πραγματικότητα αυτή δεν αποτελεί ελληνική ιδιαιτερότητα· χαρακτηρίζει πολλές περιοχές της Μεσογείου. Στην Ελλάδα, όμως, όπου ο τουρισμός αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους πυλώνες της οικονομίας, οι συνέπειές της γίνονται ιδιαίτερα αισθητές.

Η Κεφαλονιά αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της ισορροπίας. Η τουριστική ανάπτυξη δημιούργησε νέες ευκαιρίες, ενίσχυσε την απασχόληση και συνέβαλε ουσιαστικά στην οικονομική πρόοδο του νησιού. Παράλληλα, όμως, ανέδειξε νέες ανάγκες που αφορούν την κατοικία, τις υποδομές, τη διαθεσιμότητα εργατικού δυναμικού και τον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό.

Η πραγματική πρόκληση των επόμενων ετών δεν θα είναι να επιμηκυνθεί απλώς η τουριστική περίοδος ή να αυξηθούν περαιτέρω οι αφίξεις. Θα είναι να οικοδομηθεί μια οικονομία που θα παραμένει ισχυρή και τους υπόλοιπους μήνες του χρόνου, αξιοποιώντας τα πλεονεκτήματα του τουρισμού χωρίς να εξαρτάται αποκλειστικά από αυτά.

Ίσως, τελικά, η «οικονομία των 100 ημερών» να μην περιγράφει μόνο τη διάρκεια μιας τουριστικής σεζόν. Να περιγράφει μια συνεχή άσκηση ισορροπίας, όπου η επιτυχία δεν μετριέται μόνο από το πόσο επιτυχημένο είναι ένα καλοκαίρι, αλλά από το πόσο βιώσιμος παραμένει ένας τόπος ολόκληρο τον χρόνο.